De Catacomben van Parijs: een ondergrondse reis door de geschiedenis

Het is hartje augustus in de straten van Parijs, de hitte is verstikkend en je hebt geen idee hoe je moet afkoelen en ontsnappen aan die benauwde stadslucht... Welnu, beste lezers, ik heb dé plek voor jullie gevonden!

Ah, je dacht aan een gids met de meest bijzondere zwembaden van de stad? Nou nee, vandaag staat er iets heel anders op het programma: schedels, scheenbenen en dijbeenderen in overvloed! We gaan op een huiveringwekkende en verwarrende tocht door de Catacomben van Parijs. Gelegen op twintig meter onder de grond en met een constante temperatuur van 14° C, beloven ze gegarandeerd een verfrissing, of in ieder geval een flinke "rilling" over je rug!

Voor de gevoelige zielen of mensen met claustrofobie is het echter verstandiger om lekker op ons te wachten en een drankje te doen op het terras van een van de vele cafés in de buurt.

Let op: ik noem augustus omdat ik de site in die periode al meerdere keren heb verkend, maar weet dat een bezoek aan de Catacomben van Parijs de rest van het jaar net zo aantrekkelijk is. Misschien zelfs nog meer rond Halloween, wanneer de etalages en de herfstachtige grauwheid je direct in de sfeer brengen van wat je ondergronds te wachten staat!

Dus, dames en heren, als jullie klaar zijn voor deze bijzondere ervaring: volg mij!

Praktische informatie

Een paar tips om optimaal van je bezoek te genieten

Allereerst: voor dit bezoek is geen specifieke fysieke conditie of kleding vereist, behalve dat je geen last moet hebben van claustrofobie of hart- en ademhalingsproblemen. Neem in de zomer een vestje mee als je het snel koud hebt, en een dikke jas in de winter. Maar vooral: zorg voor GOEDE KUITEN om de 131 treden naar beneden en de 112 treden omhoog weer te trotseren, want er is helaas nog steeds geen lift om af te dalen in de ingewanden van deze mythische plek vol geschiedenis.

Je zult ook TIJD nodig hebben om je tussen de vele menselijke beenderen te begeven die, maak je geen zorgen, hoe dan ook op je zullen wachten! Waarom?

Ten eerste: als je je ticket niet vooraf hebt gereserveerd, sta je vaak meer dan een uur in de rij om überhaupt de catacomben binnen te mogen! (Ik kan het weten, want ik heb die wachtrij minstens 5 keer doorstaan!) Misschien is die wachttijd inmiddels anders of korter sinds de coronacrisis, waarna het reserveren van een tijdslot verplicht is geworden, met bezoeken die elke 15 minuten gepland worden en beperkt zijn tot in totaal 100 bezoekers tegelijk (in plaats van 200 vóór COVID-19).

Ten tweede: met een route van 1,5 kilometer lang moet je rekenen op zeker drie kwartier voordat je aan de andere kant van dit ondergrondse labyrint weer het daglicht ziet!

Overigens, op welke adressen "bovengronds" bevinden zich de in- en uitgang van dit gigantische knekelhuis?

Adressen en toegang

Om de diepe afgronden van dit dodenrijk te betreden, moet je naar 1, avenue du Colonel Henri Rol-Tanguy, 75014 Parijs. Als alles goed gaat en de goden ons gunstig gezind zijn, kom je er weer uit bij: 21 bis, avenue René-Coty, 75014 Parijs.

Wat betreft het openbaar vervoer: metrolijnen 4 en 6 (station Denfert-Rochereau) brengen je erheen, evenals de RER B of buslijnen 38 en 68 (halte Denfert-Rochereau).

Voor degenen die liever met de auto komen: er is een betaalde parkeergarage op 83, bd Saint-Jacques, 75014 Parijs.

En hoe zit het met de openingstijden?

Openingstijden

Hoewel de beenderen in deze immense ondergrondse galerij helaas geen besef van tijd meer hebben, moet jij wel op de kalender en je horloge letten. De site is namelijk alleen geopend van dinsdag tot en met zondag, van 10.00 tot 20.30 uur, waarbij de kassa's om 19.30 uur sluiten.

Wat betreft feestdagen: de Catacomben zijn open op 14 juli, 15 augustus, 1 november en 11 november. Let op: ze zijn gesloten op 1 januari, 1 mei en 25 december.

Laten we het nu over het minder leuke onderwerp hebben: de prijs!

Tarieven

Dames en heren, aan alles hangt een prijskaartje, zeker aan dit op zijn zachtst gezegd opwindende en verbazingwekkende bezoek.

Je hebt de keuze om vooraf online een ticket te kopen via de website: www.billetterie-parismusees.paris.fr, een zogenaamd "vooraf-ticket" voor 24 euro (vol tarief), 22 euro (gereduceerd tarief) of 5 euro (kindertarief).

Daarnaast kun je op dezelfde website op de dag zelf je ticket kopen, het zogenaamde "last-minute ticket voor vandaag", voor 14 euro (vol tarief), 12 euro (gereduceerd tarief) of 0 euro (kindertarief < 18 jaar).

Let op: dit is het prijsbeleid dat sinds de gezondheidscrisis is ingevoerd. Ik kan je niet vertellen wat de toekomst brengt wat betreft het kopen van tickets en wanneer het weer mogelijk zal zijn om ter plaatse kaartjes te bemachtigen.

Eén ding is echter zeker en zal niet veranderen door de huidige situatie: de geschiedenis van de Catacomben.

We hebben de belangrijkste informatie voor een bezoek aan deze wereldberoemde en populaire plek al besproken, maar hoe zit het eigenlijk met het verleden? Aan wie of wat hebben we de plek te danken die tegelijkertijd zo aantrekkelijk en afstotelijk is, en waar zoveel mythen en mysteries omheen zijn ontstaan?

Geschiedenis van de Catacomben van Parijs

Er was eens een steengroeve…

Hoewel de Catacomben van Parijs een enorm doolhof van ondergrondse gangen vormen die dienstdoen als gemeentelijk knekelhuis, met naar schatting zo'n 6 miljoen beenderen uit verschillende tijdperken, moet je weten dat deze gangen oorspronkelijk helemaal niet voor dat doel zijn uitgegraven. Het was in eerste instantie een steengroeve in de ondergrond van het huidige 14e arrondissement van Parijs, eeuwen voordat het een ossuarium werd. De groeve leverde hoogwaardige bouwmaterialen (de bekende Lutetiaanse kalksteen) die werden gebruikt voor de bouw van de meeste huizen en grote monumenten in de hoofdstad, zoals de Notre-Dame van Parijs.

De groeve waar onze beroemde Catacomben op rusten, is met name de Carrière de la Tombe-Issoire. In werkelijkheid vormt dit slechts een fractie van het netwerk van meer dan 300 km aan groeves die vanaf de Middeleeuwen in de diepten van de hoofdstad zijn uitgegraven en die bekend kwamen te staan als de "ondergrondse groeves van Parijs".

Gaandeweg werd de exploitatie van deze groeves echter stopgezet en definitief verboden bij decreet van 15 september 1776, na een reeks ernstige instortingen van de Parijse bodem halverwege de 18e eeuw. Een dienst die op 4 april 1777 door Lodewijk XVI werd opgericht, de Inspection générale des carrières de Paris (Algemene Inspectie van de Parijse groeves), kreeg de taak om deze inmiddels inactieve en verlaten groeves te bewaken en te verstevigen.

Maar hoe veranderden de huidige Catacomben dan van een simpele steengroeve in een van de grootste knekelhuizen ter wereld?

Van het Cimetière des Saints-Innocents naar het huidige ossuarium…

De verantwoordelijke: het Cimetière des Saints-Innocents. Misschien wist je het niet, maar dit kerkhof is de voorloper van het huidige Place Joachim-du-Bellay in de Parijse wijk Les Halles. Of, zo je wilt, de voorloper van al die winkels in Les Halles waar je vast wel eens bent geweest... Dat geeft je vast een rilling tijdens je volgende shopmiddag!

Maar alle gekheid op een stokje! Het Cimetière des Saints-Innocents vormde in die tijd een serieus probleem. Door het overmatige gebruik door zo'n dertig Parijse parochies en de constante stroom slachtoffers van oorlogen, epidemieën en hongersnoden, raakte deze rustplaats al snel overvol. Dit leidde tot een opeenstapeling van lichamen waarvan de ontbinding een gezondheidsrisico vormde. Het was zelfs zo erg dat, volgens een 18e-eeuwse kroniekschrijver, wijn binnen een week in azijn veranderde en voedsel in de buurt binnen enkele dagen bedierf. Ook het water uit de putten raakte besmet door rottende stoffen, waardoor het steeds ondrinkbaarder werd. Als gevolg van deze ophoping van stoffelijke resten lag de bodem van het kerkhof aan het eind van de 18e eeuw meer dan 2 meter boven het straatniveau, wat het risico op ziekteverspreiding en stankoverlast alleen maar vergrootte.

In 1780 stortte een van de muren van het Cimetière des Saints-Innocents in onder het gewicht van de lichamen! De kelder van een nabijgelegen restaurant stroomde zelfs vol met menselijke resten over twee verdiepingen, een ware scène uit een horrorfilm... Na deze tragische gebeurtenis begon het verval van de destijds grootste begraafplaats van Parijs. In 1780 beval Lodewijk XVI de sluiting van de begraafplaats, maar toen rees er een nieuw probleem: wat te doen met al die stapels beenderen?

Een originele oplossing voor het probleem werd in 1782 aangedragen via een anoniem project dat in Londen werd gepubliceerd en gepresenteerd aan de autoriteiten van de stad Parijs en de geestelijkheid: naar het voorbeeld van antieke ondergrondse necropolissen kon men gebruikmaken van de verstevigingen die de Inspection générale des carrières de Paris al jaren uitvoerde. Het idee was om de 11.000 m² aan verlaten ondergrondse groeves in de vlakte van Montrouge, oftewel de Carrière de la Tombe-Issoire, te vullen met al deze stoffelijke resten; zo ontstonden de Catacomben van Parijs. De eerste verplaatsingen van beenderen vanaf het Cimetière des Saints-Innocents vonden plaats tussen 1785 en 1787, in gesloten wagens en bij het vallen van de avond om vijandige reacties van de Parijse bevolking en de Kerk te voorkomen.

Maar hoe verliep het verplaatsen van al die miljoenen botten eigenlijk zodra ze op hun bestemming aankwamen?

Ik moet eerlijk bekennen: nogal bruut en macaber. Alle botten werden simpelweg in twee serviceschachten van de steengroeve gestort (die voorheen voor steenwinning werden gebruikt). Daar werden ze opgevangen door arbeiders die de botten in kruiwagens of kleine houten karretjes schepten om ze naar de aangewezen zalen of ondergrondse gangen te brengen, waar ze vervolgens netjes werden "gerangschikt" en opgestapeld. Genoeg om de rest van je leven nachtmerries van te krijgen!

Enkele cijfers

Deze eerste verplaatsingen duurden maar liefst 15 maanden en werden vanwege het succes van de operatie voortgezet tot 1814, waarbij parochiekerkhoven uit het centrum van Parijs werden geruimd, zoals Saint-Eustache, Saint-Nicolas-des-Champs en het klooster van de Bernardijnen. De werkzaamheden werden hervat in 1840 tijdens de stadsvernieuwing onder Louis-Philippe en opnieuw tijdens de grote Haussmann-projecten van 1859 tot 1860.

Tussen 1842 en 1860 vervoerden maar liefst 800 wagens tonnen en nog eens tonnen aan beenderen naar de Catacomben. Hiermee werden 17 begraafplaatsen, 145 kloosters en religieuze gemeenschappen, en 160 gebedshuizen met hun eigen kerkhoven ontruimd. Het doel? Alle begraafplaatsen binnen de Parijse stadsmuren definitief sluiten om gezondheidsrisico's te elimineren.

Het zijn lugubere cijfers, maar ze leidden er wel toe dat de site op 7 april 1786 officieel werd ingewijd als het "Gemeentelijk Ossuarium van Parijs". Vanaf die datum kreeg het ook de legendarische naam "Catacomben", een plek die sinds 1809 onafgebroken bezoekers trekt die stuk voor stuk hun nieuwsgierigheid niet kunnen bedwingen!

Beste bezoekers, dit is wat jullie te wachten staat als je afdaalt in wat je gerust een XXL-graf kunt noemen!

Wat je gaat zien

De kleine expositiezalen

Hoewel het vooruitzicht om de doden en bergen botten te zien natuurlijk is wat elke bezoeker naar de Catacomben lokt, moet je wel een beetje geduld hebben voordat je vindt waarvoor je gekomen bent: de Dood in levenden lijve!

Want zodra je twintig meter lager in deze macabere onderwereld aankomt, beland je niet direct in gangen vol botten, maar in kleine zalen met informatiepanelen over de geschiedenis van de plek en wisselende tentoonstellingen. Mocht je nog een locatie zoeken voor de opening van je volgende fototentoonstelling, dan is dit een wel heel bijzondere plek!

De eerste galerij naar het hart van de site

Vanuit deze kleine zalen loopt een smalle, ietwat beklemmende gang in zuidelijke richting, onder de Avenue René-Coty. Hier vind je nog de bewegwijzering van de ingenieurs uit die tijd, waarmee je de chronologie van de inrichting kunt volgen.

Het Aquaduct van Arcueil

Iets verderop, nog steeds in het hart van de smalle verstevigingsgangen, kom je andere inscripties tegen die het Aquaduct van Arcueil aankondigen. Dit werd tussen 1613 en 1623 gebouwd in opdracht van Maria de' Medici om water uit de bronnen van Rungis naar Parijs te leiden, met als voornaamste doel het Palais du Luxembourg van de koningin van water te voorzien.

Deze verstevigingsgangen werden grotendeels aangelegd door Guillaumot na instortingen in maart 1782 en mei 1784, die werden veroorzaakt door waterinsijpeling.

Het Atelier

Nog een stukje verder bereiken we een plek die al zijn authenticiteit uit die tijd heeft behouden: het Atelier. Dit is een deel van de kalksteengroeve dat nog in de ruwe staat verkeert van toen de exploitatie stopte. Vanuit hier vertrekken talloze andere gangen die met hekken zijn afgesloten.

Het "plafond" van dit deel van de groeve wordt ondersteund door "gedraaide pijlers" (rotsblokken die na het uithakken van de omliggende steen zijn blijven staan) en "armpijlers" (opgebouwd uit grote blokken steen die met de hand zijn gestapeld). Tussen deze pijlers vind je 'hagues' (lage stenen muurtjes) waar het steenafval, oftewel het puin, in werd opgeslagen.

De Galerie de Port-Mahon

En dan, terwijl we vol ongeduld uitkijken naar de beenderen... nee, nog steeds niet! We komen terecht op een plek die er echter niet voor onderdoet: de Galerie de Port-Mahon. Deze dankt haar naam aan de verbazingwekkende en uiterst gedetailleerde replica van het gelijknamige fort, die rechtstreeks in de rotswand is gebeiteld.

Het werd tussen 1777 en 1782 gemaakt door de groevearbeider Décure, een veteraan uit het leger van Lodewijk XVI die in de catacomben werkte aan de verstevigingswerken. Nadat hij een kleine verborgen groeve had ontdekt, besloot hij daar tijdens zijn pauzes vijf jaar lang aan zijn kunstwerken te werken.

Maar waarom Port-Mahon? Omdat Décure jarenlang opgesloten zat in dit fort op Menorca, een eiland van de Balearen dat destijds door de Engelsen werd bezet. Helaas, wat een triest lot voor deze dappere man: terwijl hij een trap wilde bouwen die naar zijn werken leidde, veroorzaakte hij een instorting die hem fataal werd...

Het voetbad van de steengroevewerkers

Niet ver daarvandaan, en minstens zo verrassend hoewel in een heel ander genre, komen we aan bij het Voetbad van de steengroevewerkers. Dit is in feite een kleine put (de eerste geologische boring die onder Parijs werd uitgevoerd) met een bijzonder heldere waterlaag die vroeger werd gebruikt door de arbeiders die aan de versteviging van het ossuarium werkten.

Het ossuarium

Een put die zeker onverwacht en indrukwekkend is, maar we kunnen het niet laten om de volgende vraag te stellen, als een kind op de snelweg dat ongeduldig is om op de vakantiebestemming aan te komen: "Wanneer komen we bij de doden aan?"!

Nou, even geduld, we komen in de buurt. Het is trouwens onmogelijk om de ingang van het ossuarium te missen; op de latei staat een boodschap die niet duidelijker kan zijn: "STOP! HIER IS HET RIJK VAN DE DOOD"!

Dames en heren, de toon is gezet en u zult niet teleurgesteld zijn in het vervolg van de route, waarbij u eindeloos dwaalt tussen miljoenen schedels, dijbeenderen, scheenbenen en andere skeletfragmenten.

U wilde botten zien? Nou, u wordt op uw wenken bediend! Maar niet zomaar botten! Want hoewel de eerste beenderen door twee oude stortkokers van de groeve lukraak naar beneden werden gegooid, begon Héricart de Thury, inspecteur-generaal van de steengroeven van Parijs, in 1810 de boel ordelijk in te richten. Zo werden er muren opgetrokken van lange beenderen, meestal scheen- en dijbeenderen, afgewisseld met friezen van schedels op verschillende hoogtes. Ze steken iets uit en vormen mooie patronen zoals kruisen, bogen en harten... een soort romantisch-macabere decoratie.

En ik moet toegeven dat het resultaat er mag zijn, want tijdens de wandeling doet deze georganiseerde en bijna "artistieke" opeenvolging van beenderen u bijna vergeten dat u in werkelijkheid tussen de resten van levende wezens loopt!

De Fontaine de la Samaritaine

Een treffend voorbeeld hiervan is deze andere put een paar meter verderop op de route, de Fontaine de la Samaritaine. Met de kleine ronde ruimte eromheen en de esthetische, harmonieuze stapeling van beenderen in warme tinten, zou je bijna zeggen dat de plek "mooi" is!

Het Tonneau

Net als het "Tonneau" (het vat) waarmee de tour eindigt. De stapeling van schedels en scheenbenen heeft hier de originele vorm van een ton, vandaar de naam!

Leuk weetje: op de nacht van 2 april 1897 vond hier een beroemd concert plaats met meer dan honderd gasten, met als muzikaal thema onder andere de "Marche funèbre van Chopin" en de "Danse macabre van Saint-Saëns", wat deze plek een van de iconen van de Catacomben van Parijs maakt.

Zo eindigt op deze "esthetische" noot ons bezoek, dat tegelijkertijd opwindend, fascinerend en verwarrend is, maar paradoxaal genoeg ook huiveringwekkend, sinister en enigszins beangstigend. Ik denk dat het zeker niet onderdoet voor het spookhuis van ons geliefde Disneyland!

Legendes en smeuïge feiten

De legende van de groene man

Zoals bij elke plek die doordrenkt is van geschiedenis, kan ik niet vertrekken zonder u te vertellen over de "Legende van de groene man", die rond 1777 de ronde deed onder de arbeiders die aan de versteviging van de groeve werkten. Sommigen zouden een "groene man" hebben gezien met een staart, hoorns en bokkenpoten, die behendig door de gangen sprong, altijd aan zijn achtervolgers ontsnapte en degene die hem zag ongeluk bracht voor de rest van het jaar.

Of je het nu gelooft of niet, het feit blijft dat het niet ongebruikelijk is om, wanneer je alleen of in een kleine groep door de gangen dwaalt, een aanwezigheid te voelen... maar als je je omdraait, is er niets meer...

Misschien is het simpelweg de onzichtbare aanwezigheid van deze nieuwsgierige en onverwachte zielen die op deze plek rondwaren?

Een plek waar historische Franse figuren rusten

Misschien wist u het niet, maar grote historische figuren die u ongetwijfeld bekend in de oren zullen klinken, rusten nu in vrede tussen al deze botten. Denk aan de resten van Rabelais, Racine, Blaise Pascal, Marat, Montesquieu, Danton, Camille Desmoulins, Lavoisier, Robespierre... en vele anderen.

Dit bewijst maar weer dat we, eenmaal dood, ongeacht onze daden tijdens ons leven, uiteindelijk allemaal gelijk zijn!